Bir uçağın burnuna ya da kanadına doğru uzanan ince metal çubuğu görmüşsünüzdür. Küçük, sade ve gösterişsizdir. Ama o parça olmadan modern havacılık körleşir. O parça, Pito tüpüdür.
Rüzgârı Ölçmek Ne Demektir?
Uçaklar havada yüzmez; havayı yararak ilerler. Bu ilerleyişin güvenli olması için pilotun bilmesi gereken en temel veri hava hızıdır. Yani uçağın havaya göre ne kadar hızlı gittiği. İşte Pito tüpü tam olarak bunu ölçer.
Mantık basittir ama dahicedir. 18. yüzyılda Fransız mühendis Henri Pitot tarafından geliştirilen bu prensip, akışkanlar mekaniğinin temel kavramlarından biri olan “toplam basınç” ile “statik basınç” farkına dayanır.
Pito tüpünün ağzı doğrudan hava akışına bakar. Uçak ilerledikçe hava tüpün içine girer ve burada bir “toplam basınç” oluşturur. Aynı anda uçağın gövdesindeki statik portlar ortamın “statik basıncını” ölçer. Bu iki basınç arasındaki fark, dinamik basınçtır. Dinamik basınçtan da hava hızı hesaplanır.
Formül şu kadar yalın:
V = sqrt( (2 * ΔP) / ρ )
Burada V hızdır, ΔP basınç farkı, ρ ise hava yoğunluğudur.
Fizik bazen gerçekten şiir gibi çalışır.
Neden Bu Kadar Kritik?
Çünkü kanatların kaldırma kuvveti doğrudan hava hızına bağlıdır. Hız düşerse kaldırma azalır. Kritik hücum açısında stall olur ve uçak taşıma gücünü kaybeder.
2009 yılında Air France 447 kazasında Pito tüplerinin buzlanması sonucu hava hızı verisi tutarsız hale gelmişti. Olay zinciri karmaşıktı; insan faktörü, otomasyon ve eğitim eksikleri vardı. Ama başlangıç noktası sensör verisinin kaybıydı. Küçük bir tüpün doğru çalışmaması, okyanus üzerinde trajediye dönüştü.
Bu yüzden Pito tüpleri genellikle ısıtmalıdır. Elektrikli rezistanslarla buzlanma önlenir. Havacılıkta “küçük” parça yoktur; sadece görevini doğru yapan veya yapmayan parça vardır.
Maket Uçaklardan Jetlere
Model uçakla ilgilenenler bilir: Gerçek hava hızını ölçmek, özellikle yüksek performanslı RC jetlerde ciddi avantaj sağlar. Telemetri sistemlerine entegre Pito tüpleri artık hobi seviyesinde bile kullanılabiliyor. Küçük ölçekte bile aerodinamik aynı fizik kurallarına tabidir. Reynolds sayısı değişir, ama doğa yasası değişmez.
Savaş jetlerinde ise durum daha sofistike. Bazı modern uçaklarda klasik Pito tüplerine ek olarak çoklu sensörler, açısal basınç ölçümleri ve bilgisayar destekli hava veri sistemleri bulunur. Ama temel prensip hâlâ Pitot’nun 1700’lerdeki fikrine dayanır.
Bir Tüp, Bir Denklem, Bir Hayat
Pito tüpü bize şunu hatırlatır: Teknoloji çoğu zaman karmaşık görünür ama özünde basit fizik üzerine kuruludur. Doğru ölçüm, doğru karar demektir. Havacılıkta kararlar saniyeler içinde alınır.
Bir dahaki sefere bir uçağa baktığınızda, burnundaki o ince çıkıntıyı görürseniz onu sıradan bir metal parça sanmayın. O, uçağın rüzgârla yaptığı konuşmanın tercümanıdır.
Ve havacılıkta tercümanların hata yapma lüksü yoktur.
