Gökyüzüne bakıp “Ben de uçacağım” diyen bir adam düşün. Takvimler 17. yüzyılı gösteriyor. İstanbul’un siluetinde minareler var, Galata Kulesi dimdik ayakta. Ve bir isim, hafızalara kazınmış: Hezârfen Ahmed Çelebi.**
Ama önce şu kelimenin kendisine bakalım: Hezârfen ne demek?
“Hezâr” Farsça kökenli bir kelime, “bin” anlamına geliyor. “Fen” ise ilim, bilim, teknik bilgi demek. İkisini birleştirince ortaya “bin fen sahibi”, yani pek çok alanda bilgi ve beceri sahibi kişi anlamı çıkıyor. Modern dille konuşursak: disiplinler arası düşünebilen, hem teoriyi hem pratiği bilen, meraklı, araştırmacı, üretken bir zihin.
Bugünün dünyasında buna “polymath” derdik. Rönesans insanı. Çok yönlü akıl.
Osmanlı kültüründe “hezârfen” sıfatı öyle herkese verilmezdi. Bu bir lakaptı, bir onur nişanıydı. Tıpkı “Çelebi” gibi kültürel bir paye taşırdı. Yani sadece uçtuğu için değil, farklı alanlardaki bilgisi ve deneyleri nedeniyle Ahmed Çelebi’ye bu unvan verilmiştir.
Peki bu fikir nereden geliyor?
Uçma Hikâyesi ve Bir Lakabın Doğuşu
1630’lu yıllar. Rivayete göre Hezârfen Ahmed Çelebi, kuşları gözlemliyor, rüzgârı inceliyor, kanat sistemleri üzerine çalışıyor. Ve sonunda Galata Kulesi’nden atlayıp Üsküdar’a kadar süzüldüğü anlatılıyor. Mesafe yaklaşık 3.3 kilometre. Eğer doğruysa, bu ciddi bir aerodinamik başarı demek.
Burada önemli olan romantik efsane kısmı değil. Önemli olan zihniyet. Deney yapma cesareti. Gözlem + modelleme + uygulama. Bilimsel yöntemin erken bir yansıması.
O dönemde Avrupa’da da uçma denemeleri vardı. Ama Osmanlı coğrafyasında birinin hem teorik hem pratik çalışma yürütmesi ve “hezârfen” lakabını alması, entelektüel kültürün çok yönlülüğe verdiği değeri gösterir.
Hezârfen’e Yakın Kavramlar
Kültürümüzde “hezârfen”e yakın başka terimler de var:
Âlim: Derin bilgi sahibi kişi. Ancak genelde belli bir alanda uzmanlık çağrıştırır.
Fazıl: Erdemli ve bilgili kişi. Daha çok ahlaki ve entelektüel üstünlük vurgusu taşır.
Mütefennin: Fen bilimlerinde uzmanlaşmış kişi. Daha teknik bir vurgu.
Batı düşüncesinde buna karşılık gelen terim ise “polymath”. Örneğin Leonardo da Vinci tipik bir hezârfen karakteridir: ressam, mühendis, anatomist, mucit. Tek bir kimliğe sığmaz.
Bizde ise Hezârfen Ahmed Çelebi bu çok yönlü zihnin simgesi haline gelmiştir.
Hezârfen Bir İsim mi, Bir Zihniyet mi?
Kelimenin büyüsü burada başlıyor. Hezârfen bir meslek değil. Bir bakış açısı.
Merak eden,
Bir alanla yetinmeyen,
Deney yapmaktan korkmayan,
Bilgiyi sadece okumayan, uygulayan.
Bugün yazılım bilen ama aynı zamanda tasarım düşünen, havacılığı seven ama fizik temeline inen, tarih okurken teknoloji bağlantısı kuran biri… teknik olarak modern bir hezârfen sayılabilir.
Dünya artık tek alan uzmanlığından çok, alanlar arası bağlantı kurabilen zihinleri ödüllendiriyor. Çünkü karmaşık problemler tek disiplinden çözülmüyor.
Hezârfen kelimesi bize şunu hatırlatıyor:
Bilgi dallara ayrılır ama merak tek bir kökten beslenir.
Ve belki de asıl soru şu değil: Hezârfen kimdi?
Asıl soru şu: Biz kaç fenle uğraşıyoruz?
Gökyüzüne bakmak hâlâ serbest.
